Het NVTL Jaarcongres 2026 komt eraan! Op dinsdag 10 maart 2026 verwelkomt de NVTL u bij Robohouse in Delft, voor een inspirerende dag volledig in het teken van de nieuwste ontwikkelingen in robotica voor de agrarische en agro-technologische sector.
Tijdens de middagsessie zullen Johan van Bommel (technicus) en André van den Oudenrijn, voorzitter van de Stichting EMV&(Dier-)welzijn, ingaan op de problematiek van zwerfstroom. Soms doen zich problemen voor in stallen die schijnbaar onverklaarbaar zijn, en waarbij reguliere (klimaat) metingen geen antwoord geven. Zwerfstromen kunnen hiervan oorzaak zijn, en zijn ook uiteindelijk meetbaar. De presentatie bestaat uit praktische pakkende voorbeelden en ook een demonstratie.
Meer informatie: https://nvtl.info/activiteiten/nvtl-jaarcongres-2026/
De NVTL is een vakvereniging/netwerk voor mensen die zich bezighouden met de professionele toepassing van techniek in de landbouw.
De NVTL organiseert elk jaar haar Jaarcongres, dé jaarlijkse ontmoetings- en kennisdag: inspirerende lezingen, innovatieve ontwerpen en actuele thema’s uit de agro(-tech)wereld, met ruimte om collega’s te ontmoeten.
NVTL werkt met vaksecties die parallelle sessies/programmalijnen vullen, o.a. Teelttechniek, Glastuinbouwtechniek en Veehouderijtechniek (en periodiek ook Proeftechniek/SPIL).
Voor ieder van de secties Teelttechniek, Glastuinbouwtechniek en Veehouderijtechniek wordt er een boeiend programma georganiseerd rond het thema.
Een onderbelicht fenomeen is de invloed van elektrische verschijnselen op mensen, dieren en planten. Dat deze invloeden er zijn is reeds lang bekend en beschreven via wetenschappelijke artikelen. Door de toenemende mate van elektrificatie lijken deze invloeden steeds groter te worden. Meer onderzoek en aandacht hiervoor is nodig.
| Zwerfstromen of lekstromen zijn stromen die lopen op plaatsen waar deze niet horen te lopen, buiten het circuit wat bedoeld is voor deze stromen. Er zijn voor deze stromen meer manieren om buiten het electriciteitsnet terecht te komen. Een mogelijkheid is via isolatiefouten, niet correct aangelegde installaties. Deze fout wordt veelal gedetecteerd door aardlekschakelaars welke de achterliggende installatie dan afschakelen. Een andere mogelijkheid is via elektrische koppelingen vanuit de elektrische installatie naar aarde. Hierbij spelen hogere frequenties, hoger als de gebruikelijke 50 Hz netfrequentie, een rol. Deze frequenties ontstaan vanuit technieken welke toegepast worden in apparatuur voor energieconversie. Voorbeelden waar deze technieken worden toegepast zijn windmolens, omvormers zonne-energie en accusystemen. Oplossingen voor beperking van deze invloed bestaan, zijn technisch mogelijk! Normen zijn opgesteld voor veiligheid, er mag geen levensbedreigende schade ontstaan voor mensen of dieren. De fundamentele vraag dient te zijn: wanneer begint invloed vanuit elektrische verschijnselen op mensen of dieren. Economische belangen spelen hier een grote rol. |
Een onderbelicht fenomeen is de invloed van elektrische verschijnselen op mensen, dieren en planten. Dat deze invloeden er zijn is reeds lang bekend en beschreven via wetenschappelijke artikelen. Door de toenemende mate van elektrificatie lijken deze invloeden steeds groter te worden. Meer onderzoek en aandacht hiervoor is nodig.
Invloeden van elektrische verschijnselen zijn het duidelijkste waarneembaar bij dieren, dieren zijn eerlijk, liegen niet. Het begint steeds met het kijken naar dieren; wat zie je, wat is afwijkend of niet natuurlijk gedrag. Aandachtspunten hiervoor zijn:
Al deze punten zijn stress gerelateerd. In het algemeen zijn er meerdere oorzaken van stress gelijktijdig aanwezig. Mogelijke factoren hiervoor zijn:
Het is steeds van belang om zoveel mogelijk factoren te nivelleren, onbekend is waar de beste mogelijkheid zit om het stress niveau te verlagen. Afhankelijk van het aanwezige stressniveau kost het de nodige tijd om een dier te laten wennen aan een nieuwe situatie, er is een ervaring vanuit het verleden en een verwachting naar de toekomst. Ook is een organisme hierop ingesteld.
Er zijn diverse medische gevolgen voor dieren ten gevolge van stress. Invloeden zijn er op het herstellend vermogen van de dieren na inspanning of ziekte. Ook de dominantie van de verschillende hormoontypen kunnen wisselen ten gevolge van aanwezige stress. Een van deze hormonen is cortisol welke dominant is in stresssituaties. Dit heeft onder andere invloed op de ademhalingssnelheid en hartslag. Eveneens is er een invloed op stofwisseling, de opname van voedingsstoffen. Als er een te lage wateropname is door een elektrische spanning op het drinkwater heeft dit invloed op het functioneren van nieren en lever, eigenlijk op het complete functioneren van het dier. Een achterstand in wateropname is dan eveneens mogelijk aanwezig. Aangetoond zijn invloeden op voerrendement en emissie van ammoniak. Door het cortisolhormoon te verlagen krijgen hormonen een andere rangorde, wat het geval kan zijn met bijvoorbeeld het endorfine of oxytocine hormoon. Uit mijn onderzoek tot dusver komt naar voren dat er een invloed is op vruchtbaarheid en biestkwaliteit, biest is van een beduidend hogere kwaliteit als een lagere stressfactor aanwezig is. Dit levert direct positieve gezondheidseffecten op voor de jonge dieren waarvan levenslang geprofiteerd wordt door een goede start in het leven. Genetische verschillen tussen dieren zijn alom aanwezig. Zijn de dieren zoals ze zijn of zijn ze zo geworden onder invloed van de omgeving.
De term elektrische verschijnselen omvat zowel spanningen, stromen, elektrische en magnetische velden. Deze verschijnselen zijn steeds allemaal gelijktijdig aanwezig. (Wetten van Maxwell) De mate waarin deze aanwezig zijn kan gemeten en/of berekend worden. Normen voor blootstelling zijn dusdanig opgesteld dat geen ernstige schade ontstaat voor mensen, dieren of planten. Hierbij spelen steeds belangen, wat is nodig, wat is er mogelijk en wat zijn financiële gevolgen om tot een beperking van elektrische verschijnselen te komen. Welk percentage gehinderden wordt geaccepteerd? Spieren en zenuwbanen worden aangestuurd via zeer kleine stroompjes, beïnvloeding van buitenaf is zeer goed mogelijk.
Elektrische verschijnselen worden gedefinieerd door meerdere eigenschappen. Eigenschappen als sterkte, tijdsduur, hoeveelheid energie en frequentie. Onderbelicht in normen en onderzoek van elektrische verschijnselen zijn de invloeden van de diverse frequenties van elektrische verschijnselen. De netfrequentie is gedefinieerd tussen 50 en 2500 Hz. Voor verschijnselen boven 150.000 Hz zijn eveneens normen aanwezig. Niet gedefinieerd is het tussenliggende interval. Technieken nodig voor energieconversie door apparatuur maken gebruik van frequenties in dit interval. Voorbeelden van apparatuur zijn frequentieregelaars, omvormers zonne-energie, windmolens en accu-opslagsystemen.
Zwerfstromen worden gedefinieerd als stromen welke lopen op plaatsen waar deze niet horen te lopen. Deze stromen verspreiden zich in de omgeving van een bron, de veroorzaker van ongewenste elektrische verschijnselen. Bronnen kunnen zowel op locatie zelf als in de omgeving aanwezig zijn. Een mogelijkheid voor verspreiding van deze effecten gaat via het electriciteitsnet zelf. Het electriciteitsnet is overal gekoppeld via aarding, hiermee hebben deze ongewenste elektrische verschijnselen de mogelijkheid om op vele plaatsen terecht te komen. Via aangesloten apparatuur hebben elektrische verschijnselen de mogelijkheid om op aarding terecht te komen, dit via zogenaamde capacitieve koppelingen. Eenmaal op de (veiligheids) aarde kunnen de elektrische verschijnselen in de vorm van stromen op vele plaatsen terecht komen: waterleiding, constructies, apparatuur, kortom op alles wat met aarde verbonden is. Een algemene oplossing welke dan veelal toegepast wordt is: we slaan aardpennen en sturen deze stromen de grond in. Hiermee is echter het probleem niet opgelost, de elektronen verdwijnen niet en steken ergens anders de kop op. Waar dit is, is moeilijk in te schatten, kan over kilometers afstand het geval zijn. Zwerfstromen zoeken telkens via lussen een weg terug naar de bron van waaruit ze ontstaan zijn. Een van de gevolgen hiervan is het aanwezig zijn van stromen in het aardoppervlak. Ze zijn meetbaar! Deze stromen verspreiden zich via het zogenoemde aardrijk. Beïnvloeding van het bodemleven of opname van nutriënten door planten is dan een mogelijkheid.
Eerder is gemeld dat normen dienen voor veiligheid. De fundamentele vraag hoort eigenlijk te zijn vanaf welk niveau beginnen deze verschijnselen invloed te krijgen. De eerste opmerking betreft een bovengrens, de tweede een ondergrens. Besprekingen voor het starten van een correct wetenschappelijk onderzoek naar deze ondergrens zijn lopende. Dit onderzoek dient uitgevoerd te worden met behulp van dieren, deze zijn eerlijk, er is geen psychologische factor aanwezig. Natuurlijk gedrag wordt zichtbaar als verstorende factoren afwezig zijn. Via data-analyse is er de mogelijkheid om hier zicht op te krijgen. Buiten de eerdere vermelde factoren zijn er bijvoorbeeld ook seizoensinvloeden. Dieren reageren in de winter anders als in de zomer, mede onder invloed van de daglichtlengte. Invloeden hierop zijn terug te vinden via het melatonine en serotonine hormoon en worden ook hier pas zichtbaar als verstorende verschijnselen afwezig zijn. Door grote aantallen dieren te analyseren ontstaat duidelijkheid over het welbevinden van de dieren als ook een lage stressfactor. Het via een interventie verwijderen van elektrische verschijnselen met de daarbij behorende effecten leveren een bewijs voor de invloeden van elektrische verschijnselen. De eerder opgesomde positieve effecten komen dan naar voren in mijn onderzoek tot dusver.
Een open blik is nodig om de oorzaak van negatieve invloeden op dieren te herkennen. Zeker niet alle effecten kunnen verweten worden aan aanwezige elektrische verschijnselen. Compensatie is mogelijk; door sommige effecten uitmuntend te verwijderen ontstaat ruimte bij het dier om andere effecten op te vangen. Voorbeelden zijn er te over; als het stress niveau laag is kunnen dieren beter met hitte omgaan. Op locaties waar interventies zijn gepleegd om elektrische verschijnselen te verminderen blijkt de invloed van deze verschijnselen veel groter te zijn als verwacht. Als er een correcte analysemethode gevonden en bewezen is, is het mogelijk deze te vertalen naar een methode welke toepasbaar is voor invloeden op mensen. Een uitgangspunt blijft: als er geen elektrische verschijnselen aanwezig zijn, is er geen invloed van deze elektrische verschijnselen. Wat is een acceptabel niveau?
©2026 Johan van Bommel, www.emv-dierwelzijn.com
In een indringend artikel schetst Trouw hoe melkveehouder André van den Oudenrijn al jaren worstelt met gezondheidsproblemen bij zijn koeien, variërend van verminderde wateropname en lagere melkproductie tot klauwproblemen en verminderde weerstand. Waar toezichthouder NVWA de oorzaak zoekt in de bedrijfsvoering en huisvesting, wijst de veehouder op een minder zichtbare maar mogelijk ingrijpende factor: zwerfstroom en elektromagnetische verstoring afkomstig van nabijgelegen windturbines en energieopslaginstallaties. Metingen door een elektrotechnicus en ervaringen van andere veehouders laten zien dat zelfs zeer kleine elektrische spanningen voor dieren merkbaar en stressvol kunnen zijn. Het artikel plaatst daarmee een fundamentele vraag centraal: hoe verhouden energietransitie, techniek en dierwelzijn zich tot elkaar, en wie voelt zich verantwoordelijk wanneer moderne infrastructuur onbedoelde effecten heeft op levende wezens?
Bron: Trouw 31 12 2025, leestijd 10 min.
Melkveehouder André van den Oudenrijn bijt zich vast in de ongrijpbare zwerfstroomproblematiek. Terwijl hij onverdroten door wil gaan met het verzamelen van bewijs voor een technisch euvel van de elektrificerende samenleving, keurt de NVWA de helft van zijn stal af. Zijn bedrijf is in gevaar. Voorlopig lijkt onze overheid weinig geïnteresseerd in nader onderzoek naar de oorzaken. Een triest verhaal met een schurende rand.
https://archive.ph/2025.05.26-182854/https://www.rd.nl/artikel/1108735-dansende-kalfjes-en-verkrampte-koeien-op-goeree-overflakkee
Een duidelijke uitleg door André van den Oudenrijn over het effect van electromagnetische verschijnselen op dieren, mensen en natuur !
Lekstroomproblematiek betreft het ongewenst aanwezig zijn van elektrische stromen op plaatsen waar deze niet gewenst zijn. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat zelfs lage spanningen of stromen bij dieren, waaronder vee, fysiologische en gedragsverstoringen kunnen veroorzaken, zoals verminderde wateropname, stress en melkproductiedaling. Studies uit onder meer de Verenigde Staten bevestigen de invloed van zwerfstroom op diergezondheid en apparatuur.
Tot op heden ontbreekt onderzoek op zogenoemde “spectraalcomponenten” in de elektrische effecten in specifieke frequentiegebieden waarvan negatieve effecten op mens dier en plant lijken te bestaan, maar waarvoor vooralsnog geen normering bestaat. De Stichting wil bijdragen aan het ontwikkelen van veiligheidsnormering op dit gebied.
Zwerfstroom kan bij mensen leiden tot tintelingen, vermoeidheid, stress en stress-gerelateerde klachten. Hoewel wetenschappelijk bewijs nog beperkt is, wijzen praktijkervaringen op aantoonbare fysiologische effecten. Bij planten kunnen elektrische verschijnselen via de bodem de celgroei, wortelstelsels en voedingsstofopname beïnvloeden. Labstudies tonen aan dat dit kan leiden tot verstoring van de groei, veldonderzoek in natuurlijke omstandigheden is nog schaars.
Hoewel er nog beperkte wetenschappelijke consensus is over de exacte impact van lekstromen op diergezondheid, groeit de aandacht voor dit fenomeen. Professor elektrotechniek Jos Knockaert van de Universiteit Gent heeft samen met Johan van Bommel metingen verricht en bevestigde dat zwerfstromen kunnen reizen via waterleidingen, metalen constructies en ondergrondse materialen. Deze bevindingen benadrukken de noodzaak voor verder onderzoek naar de impact van elektrische infrastructuur op diergezondheid.
De bevindingen van Johan van Bommel en andere experts wijzen op een potentieel verband tussen lekstromen en gezondheidsproblemen bij vee. Hoewel er meer onderzoek nodig is om deze relatie volledig te begrijpen en te kwantificeren, is het voor veehouders belangrijk om alert te zijn op de mogelijke effecten van elektrische infrastructuur op hun dieren en passende maatregelen te overwegen.
Het oplossen van de lekstroom- of zwerfstroomproblematiek draagt naar de overtuiging van de Stichting bij aan meerdere Sustainable Development Goals (SDG’s) van de Verenigde Naties. Hier zijn de meest relevante SDG’s die positief worden beïnvloed:
Door elektrische verschijnselen te elimineren, worden gezondheidsklachten bij mensen (zoals stress, spierprikkelingen en vermoeidheid) verminderd.Voor dieren resulteert het in minder stress, hogere welzijnsniveaus en lagere sterfte.
Minder zwerfstroom leidt tot efficiëntere bedrijfsvoering in dierhouderijen en plantaardige productie, met lager medicijngebruik, minder gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en minder verspilling en resulteert in verbeterde productie.
Ook wordt de betrouwbaarheid van elektrische installaties verhoogd, wat leidt tot duurzaam energiegebruik zonder verliezen of storingen.
Het opsporen en corrigeren van elektrische verschijnselen zou energieverliezen kunnen voorkomen, waardoor het energieverbruik mogelijk daalt. In de dierhouderij kan dit leiden tot lagere emissies van broeikasgassen en ammoniak, hetgeen op basis van oriënterende continue metingen inmiddels mogelijk lijkt te zijn.
Bovendien draagt het bij aan het veilig integreren van hernieuwbare energiebronnen, zoals windmolens, zonneparken en energieopslag, zonder negatieve bijeffecten voor mens, dier en omgeving.
Het verwijderen van elektrische verschijnselen draagt direct bij aan het behoud van mariene ecosystemen. Deze verschijnselen kunnen de navigatie van vissoorten verstoren, het paaigedrag beïnvloeden en de biodiversiteit in zeegebieden onder druk zetten. Door deze effecten via onafhankelijk onderzoek in kaart te brengen en oplossingen aan te dragen levert Stichting EMV &(Dier)welzijn een bijdrage aan het beschermen van visstand, paaigronden en mariene leefgebieden. Daarmee ondersteunt zij actief het behoud van gezonde, veerkrachtige oceanen in een tijdperk van groeiende energietransitie.
Elektrische verschijnselen welke aanwezig zijn in de bodem kan bodemchemie verstoren, wat negatieve effecten heeft op flora, micro-organisme en landbouwgewassen.
Oplossingen dragen bij aan gezondere bodems en een robuuster ecosysteem, met behoud van biodiversiteit.